J. M. Coetzee

Nadzieja

Przeł. Aga Zano,

Znak 2025

Tak jak w „Polaku” o Polaku było mało, tak w „Nadziei” mamy jej śladowe ilości. Coetzee nigdy nie był pisarzem słodkim, ja natomiast uwielbiam tę rosnącą ciągle gorycz, coraz wyrazistszą i coraz bardziej śmierdzącą nieskończoną beznadzieją.

„Polak” opowiadał o romansie u kresu życia, w jakiś sposób romansująca para była sobie równa – choć kompozytor Witold Walczykiewicz był starszy od Beatriz, to jednak płeć w jakiś sposób ustawiała ich wspólnie w cieniu życia (kobieta w okolicach 60-tki  jest u niego jak mężczyzna po 70-tce – mówiąc brutalnie). Coetzee pokazywał wybór kobiety – zdradzanej przez męża, opuszczonej przez dzieci, w takim wieku, kiedy właściwie można już tylko zostać babcią i żyć radością z wnuków, życiem cudzym, na marginesie. Starość, ograniczony wybór, przymus zmierzenia się nie z jakimś przejściowym kryzysem intelektualnym, ale wygaszaniem własnego umysłu, odejściem geniuszu – to tematy, które rządzą opowiadaniami zebranymi w „Nadziei”. Większość tekstów podejmuje problem starości, ale o tym piszę gdzie indziej, więc tu wysunę sobie na plan pierwszy inne wątki – na pewno jest nim uwięzienie w rygorach życia klasy średniej, które w jakiś sposób obnażają brak relacji rodzinnych oraz pustkę egzystencjalną, taką fazę, w której jak XXX nic już nas ciekawego w życiu nie czeka.

Coetzee robi tu jeszcze jedną super istotną woltę: przesuwa problem katastrofy klimatycznej i jej intelektualnych uwikłań z najmłodszego do najstarszego czynnego jeszcze intelektualnie pokolenia. W swojej opowieści o cierpieniu zwierząt zwraca się przeciwko chrześcijańskiej i oświeceniowej myśli, zakładającej zwierzęcy brak duszy, i wybiera tych, którzy zakładają widzenie pełne: od Williama Blake’a po Marian Dawkins, brytyjską biolożkę.  

Nawiązuje do „Elizabeth Costello” – wprowadza jej postać po raz kolejny na scenę, a także pokazuje ją u schyłku życia, kiedy funkcjonuje jako ekscentryczna staruszka, opowiadająca o tym, jak nie jest w stanie rozwinąć w tekście własnych pomysłów. Costello, co już wiemy, jest obrończynią praw zwierząt, intelektualistką wierzącą w równość istot – tutaj jednak zderzają się dwie jej wizje – starzejącej się babki, która nie chce się przenieść do dzieci i wnuków, za to upiera się przy opiece nad wszystkimi kotami z małej hiszpańskiej wioski oraz filozofki i pisarki, która świadomie przeżywa odpływ sprawności intelektualnej (co wykorzystuje Warlikowski w spektaklu „Elizabeth Costello”). Ma jeszcze na tyle przytomności umysłu, by kwestionować sądy i opinie otaczających ją osób, by powracać do idei, które kierowały jej myśleniem wcześniej. Jednocześnie jednak nie jest na tyle sprawna, by się przebić do dawnej ostrości sądów i sprawności pióra: „Tryby się we nie zacinają. Światła gasną. Mechanizm, na którym zawsze polegałam, teraz zawodzi. Nie musisz się niepokoić. Tak działa natura, w ten sposób mnie zawiadamia, że już czas wracać do domu. Oto kolejne doświadczenie, z którym Martin Heidegger nie był gotowy się zmierzyć w swoich rozmyślaniach: doświadczenie bycia martwym, nieobecnym w świecie. A to przecież całe odrębne doświadczenie”. Coetzee wchodzi tu w rodzaj wielokrotnej gry: w opowiadaniach tworzy pamiętnik Costello, który z racji starości oddaje ona synowi – a my czytamy zapiski ich obojga (wymyślonych przez autora opowiadań). John, syn, do zwierząt ma stosunek wyższościowy, ale boi się wysłać na śmierć zwierzęta ratowane przez matkę, trochę z szacunku do niej, a trochę w obawie przed pogorszeniem jej zdrowia, jakąś nagłą zapaścią.

Podobnie jak w innych tekstach Coetzeego nie ma tu wiary w możliwość spójnej narracji o świecie, są za to odpryski myśli, jakby w obliczu świata nie dało się już sformułować choćby jednego pełnego wykładu, nie mówiąc już o jakiejś narracji z większymi ambicjami. Coetzee spuszcza swoich bohaterów w głąb lęków: jego starzejąca się bohaterka zastanawia się, czy dobrze wychowała swoje dzieci, czy jej oddanie było wystarczające, inna panicznie boi się przejeżdżać koło opętańczo szczekającego psa – to pierwsze opowiadanie ma sens tylko wtedy, jeśli przyjmiemy za Coetzeem, że wszystkie postaci z tekstu funkcjonują na równych prawach.

O „madam tabletce” śpiewa Mery Spolsky i jej Marysia, która ma ochotę się zabić dzisiaj, wprowadza w nastrój debiutanckiej powieści Lubińskiej. Trochę, ale nie do końca, bo Marysia w piosence pada pod naporem jesiennej depresji, ma myśli samobójcze, a u Lubińskiej chodzi przede wszystkim o to, żeby się nie dać. I nie listopad jest tu winny.

Można czytać „Powiedz wszystkim…” jako powieść o dziewczynie, która strasznie mocno chce wyjść ze swoich zaburzeń lękowych, bo uważa je za całkowicie paraliżujące. Nie da rady jechać do innego miasta, nie jest w stanie zjeść posiłku w restauracji, nie ma siły sprzeciwić się swojemu szefowi, zaangażować w rozmowę z chłopakiem. Natalka dokładnie wie, jakie składy mają jej ubrania, nie przykryje się niczym szorstkim. Szorstko za to, i to bardzo ma w głowie, w której trwa nieustanny monolog, mnożą się czarne scenariusze i odbywa się najsurowszy osąd samej siebie. W końcu zaburzenia są tak silne, że Natalka nadaje im imię – Marysia. Marysia żyje więc obok, atakuje Natalkę przede wszystkim nocą, a w jej pytaniach pobrzmiewa echo głosów babek, które zawsze kazały nam zakładać ciepłe majtki i skarpetki oraz ostrzegały przed nieoświetlonymi ulicami. Od tego poziomu Marysia jednak szybko wchodzi na level kliniczny.

Lubińska montuje powieść, w której akcja jest pretekstowa, bo cały świat dominuje opis tego, co pobudza i zaognia stany lękowe oraz tego, co je pozwala przygasić. Rzeczywistość ogląda z perspektywy osoby doświadczającej tych stanów okazuje się nadzwyczaj skomplikowana, gęsta, właściwie niemożliwa do przetworzenia: każdy kolor, gest, ruch, dźwięk wywołuje silne reakcje somatyczne. Każde wypowiedziane zdanie może wpędzić Natalkę w spiralę lęku, spowodować wymioty, atak paniki.

Natalka nie jest jak Marysia z piosenki, bo nie marzy o tym, żeby się ciąć jak salami, tylko o tym, żeby swój lęk zamordować, wyzwolić się o niego. Ale ze środka stanów lękowych trudno się wziąć za uzdrawianie, nie ma opcji, żeby wybrać psychiatrę i zacząć zażywać przepisane przez niego tabletki, bo lista skutków ubocznych przeczytana w ulotce jeszcze napędza zaburzenia.

Lubińska robi w tej powieści świetnie dwie rzeczy:

po 1. Unika opisywania świata w tonie autorytatywnym – nie rości sobie pretensji do pełnej wiedzy, do tworzenia podręcznikowych diagnoz. Raczej właśnie z subiektywnego doświadczania Natalki robi materię tej powieści, wysyła ją w zgęstniały świat, każe się po nim skradać tak, by Natalka ani razu nie weszła w niewłaściwą drogę, nie poruszyła niczego.

po 2. Fantastycznie wykorzystuje motyw tradycyjny dla powieści obyczajowej, czyli pojawienia się nowej osoby, które obecność rozwiązuje wszystkie problemy. To jest klasyczna struktura romansu: chora bohaterka zakochuje się w przystojnym brunecie i wszelkie lęki ją odchodzą, bezrobotna – znajduje pracę, przemęczona samotna matka – może skłonić głowę na ramieniu tegoż bruneta, który okazuje się wspaniałym ojczymem. Lubińska bierze sobie ten chwyt znany ze złych romansów oraz YA i opracowuje po swojemu: zapewniam tylko, że nie pojawia się tu żadne brunet, którego obecność uzdrowi Natalkę.

Daleko odchodzi od taniego psychologizowania, bo jej postać nie przejmuje poczucia zagrożenia oraz perfekcjonizmu z otoczenia, nie dziedziczy po matce. Natalka nie jest samotnicą-suchotnicą, nie specjalizuje się w hodowli paprotek. Lubińska potrafi tak zmontować jej postać, że nie jest ona jednofunkcyjna, skupiona tylko na swej „przypadłości”.

U Lubińskiej jest dużo półtonów, półmroków, cieniowania – to jest jej kierunek, bez skrajnych sądów, bez wyrzutów szaleństwa. To nie oznacza wcale, że bunt ma mniejszą moc, po prostu objawia się inaczej, na przykład w scenie upychania bohaterki na półce w szafie, bo tylko na taką powierzchnię do wynajęcia ją stać.

Jak już pisałam po lekturze powieści Jacka Paśnika, teksty najmłodszego pokolenia osób piszących są ciekawe także dlatego, że stanowią skomplikowany literacki zapis wartości, które to pokolenie wnosi oraz odwzorowanie jego perspektywy. U Lubińskiej przyjmuje on kształt bardzo mocnego ładunku antykapitalistycznego, bo Natalka owszem marzy o tym, żeby sprawnie funkcjonować i pozbyć się bagażu zaburzeń, ale nie po to jednak, by móc się oddać w pełni zatrudniającej ją korporacji. W powieściach Zetek znika werterowski podział na cierpiące „ja” i otaczającą je niewrażliwą wspólnotę – tu w ogóle nie ma żadnej wspólnoty, a „ja” nie cierpi do tego stopnia, by nie było zdolne do odrabiania 8 h w korporacji.

Monika Lubińska, Powiedz wszystkim, że zabiłam Marię

WAB 202

W tych biograficznych opowieściach Leelo Tungal, estońska autorka urodzona tuż po wojnie, powraca do dzieciństwa spędzonego na prowincji. Gdyby uciąć z tej powieści wszystkie wątki polityczne, byłaby to sielanka rodem z „Dzieci z Bullebryn” albo „Emila” – las, droga, szkoła, zabawa z psami na podwórku, naciąganie wysokich skarpet, wiązanie kokardy na włosach. Codzienne życie w gospodarstwie, grzanie się przy piecu i jedzenie kaszy łyżką. Kłopot polega jednak na tym, że Tungal nie pozwala zapomnieć, jaka to epoka i nawet z perspektywy 4-latki stalinizm szczerzy tu ostre kły. Inaczej też niż u Czechowa strzelba wypala tu w pierwszej scenie: matka Leelo zostaje aresztowana przez „czarnych panów”, odchodząc prosi córkę, by była grzeczna. Obie powieści opowiadają więc o oczekiwaniu na jej powrót, o wypatrywaniu znaków na niebie i ziemi, które mają je zapowiedzieć lub przyspieszyć. Magiczne myślenie małej dziewczynki, próbującej zaklinać rzeczywistość, łączy się tu z nielogicznym złem systemu, powoli zataczających coraz szersze kręgi i jednocześnie zaciskającym pętlę na szyjach tych, których już porwało. Leelo nie zostaje tu wynagrodzona za swoje próby grzecznego małego życia – przeciwnie, jej matka dostaje najdłuższy wyrok, a listy można do niej pisać tylko po rosyjsku.

W przeciwieństwie jednak do polskich autorów należących do tego samego pokolenia, Tungal potrafi tak skonstruować fabułę i perspektywę swojej bohaterki, że nie mamy wrażenia, by mówiła do nas stara-malutka, nie ma tu ani kazań politycznych, ani skomplikowanych metanarracyjnych mrugnięć do czytelnika. Tungal w pełni finguje dziecięcą wizję świata – jest to zatem świetne, udane oszustwo literackie J

Skoro autorka nie zanurza nas w historii, musimy to zrobić sami – z pojedynczych słów, zdań wypowiadanych nad jej głową, urwanych wątków, kawałków listów wyłania się obraz społeczeństwa estońskiego ledwo zipiącego pod radzieckim butem, z opuszczonymi gospodarstwami, rosnącym rozwarstwieniem społecznym (wbrew oficjalnej propagandzie, mówiącej wyłącznie o postępującej egalitaryzacji), coraz większym dystansem między wsią i miastem. Leelo nie rozumie tego, co widzi w mieście, ale patrzy na wszystko, nie oceniając i nie filtrując. To z nadmiaru rzeczowników i przymiotników, z opisów płaszczów, pól, budynków, tłumów musimy sobie zbudować obraz świata w jego komplikacji i hierarchii.

A jednocześnie z perspektywy Leelo ważniejszy jest brak mydła, konieczność mycia się w zimnej wodzie, przeprowadzka do starego domu, do której rodzina jest zmuszona po tym, jak matka traci posadę w szkole i wraz z nią mieszkanie. Straszniejsze niż znikanie ludzi z otoczenia jest uwiezienie na balu drewna wjeżdżającym pod piłę mechaniczną. Dziewczynka, która ma w sobie sporo cech z Emila Astrid Lindgren, każde swoje zachowanie i każdy dzień ocenia w porządku grzeczna/niegrzeczna – bo chce, by jej matka wróciła jak najszybciej. Rzucone w pośpiechu jedno zdanie, ten nieszczęsny nakaz grzeczności wisi nad Leelo i stanowi o podziale jej świata. W drugim planie powieści rysuje się postać ojca, który nagle pozostaje sam z małym dzieckiem i z żoną oskarżoną o walkę z komunizmem, próbującym jednocześnie zapewnić małej opiekę i czynić starania o uwolnienie żony.

Leelo trwa, w dzieciństwie nie mamy innej aktywności niż trwanie, przeżywanie każdego dnia. Jej ojciec biega, w młodości miał szanse na karierę biegacza – zaprzepaszczoną przez jeden nieudany, ale najważniejszy start. To właśnie wytrzymałość biegacza, jego upór, umiejętność przezwyciężenia własnego bólu, wydaje się popychać go naprzód, pozwala trwać w tej rzeczywistości politycznej, w której część rodziny trafiła na zsyłkę jako kułactwo, a żona do łagru.

Tungal świetnie łączy te dwa porządki – nostalgicznego wspomnienia niewinności dzieciństwa z życiem w społeczeństwie opanowanym przez lęk, w państwie, w którym elita intelektualna sprzyja represjom, licząc na korzyści ze współpracy z nową władzą. Tungal ustawia się po stronie skrzywdzonej, przerażonej, wiejskiej społeczności, zawsze po stronie tych, którzy na widok „czarnych panów” sikają ze strachu w majtki. Jeśli chodzi o azymut etyczny – w ostatecznym rozliczeniu to całkiem niezły kierunek.

Leelo Tungal:

Mała towarzyszka i dorośli, 2022

Mała towarzyszka i listy, 2024

Przeł. Marta Perlikiewicz

Wydawnictwo KEW

Dla mojego pokolenia, wychowanego na „Sadze o Ludziach Lodu” Margit Sandemo, każda saga to ekscytacja i wspomnienie niegrzecznej literatury czytanej przy latarce pod kołdrą. Fryczkowska w „Sadze o ludziach ziemi” nie opisuje żadnego Tengela Złego, ale ma podobny rozmach epicki i lepszą niż Sandemo umiejętność budowania świata (wszystkie 47 tomów Sandemo wciągnęłam nosem przed ukończeniem 14 roku życia – więc to duży komplement 😉

Fryczkowska opowiada o 90 latach (1816 – 1906) i 4 pokoleniach chłopskiej rodziny Jóźwiaków na Kujawach. Fryczkowska nie kopiuje w żaden sposób „Chłopek” Kuciel-Frydryszak, raczej rozbudowuje obraz warunków życia wiejskiego i dodaje wątek wartości oraz horyzont światopoglądowy. Pierwszy tom zaczyna się od ucieczki młodego chłopskiego małżeństwa, które szuka szczęścia w innej wsi – zupełnie opuszczonej po śmierci mieszkańców w czasie zarazy. W drugim tomie jedna z bohaterek, Andzia, bita strasznie przez ojca, sama okłada swoje dzieci, bo tak ją nauczono. Stopniowo dopiero uzgadnia ze sobą, że jej własne odczucia i sądy ważniejsze są od tego, co wpajano jej w procesie wychowawczym, a w końcu pali w piecu rzemień służący do wymierzania kary.

Fryczkowska jest świetna, jeśli chodzi o nadawanie psychologicznego prawdopodobieństwa, o dopisywanie do historii życiowego detalu. Stary chłop, u progu uwłaszczenia, głośno mówi, że to się nie godzi, że pańszczyzna jest naturalna i przyrodzona, a jej zniesienie zaburzy porządek świata. Marianna – kobieta, nad którą znęca się mąż i teściowa, modli się do krzewów i roślin, bo nie wypada „takich” modłów kierować do Matki Boskiej. Ona też później domaga się od drugiego męża, by zgodził się na wykształcenie wszystkich dzieci, jakie im się urodzą, także dziewcząt.

„Saga o ludziach ziemi” jest doskonałym przeciwieństwem podręczników do historii – daty pojawiają się tu tylko w tytułach rozdziałów, a opowieść o zmianach na wsi dokonuje się poprzez biograficzne cięcia, radykalne wybory, spory bohaterów. Jedna z najważniejszych zmian, która może zapobiec głodowi, dotyczy umiejętności przechowywania ziemniaków. Jak każda nowinka przyjmowana jest z nieufnością, ojciec i syn – obaj poczuwający się do władzy nad gospodarstwem – kłócą się o to, i jest to też awantura o ich stosunek do świata (otwarcie vs zamknięcie, nowoczesność vs tradycja) i o władzę nad rodziną – Fryczkowska szalenie zgrabnie potrafi splatać różne wątki w pojedynczych scenach, nadawać im głębię i dynamikę.

To jest oczywiście proza obyczajowa, popularna, ale zrobiona w doskonały sposób. Nawet świat fantastyczny, który pojawia się od pierwszego tomu, ma tutaj swoje miejsce – wynika z wierzeń ludowych, ważnych zwłaszcza dla kobiet, które szukają wsparcia, jakichś wysp swobody w świecie ustawionym przez męża, dziedzica i księdza plebana. Jednocześnie Fryczkowska nie popada w żadne sentymentalne, naiwne tony – jej bohaterki nie mają w sobie nic z Isaury, nie są ani bezwolnymi lalkami, ani proto-rewolucjonistkami, często są równie szorstkie co mężczyźni. Stasiek, gdy słyszy niespodziewanie czuły głos swojej matki Andzi, mówi, że posługiwała się nim tylko do „małych kociąt i kurcząt”.

Fryczkowska pokazuje świat znoju, bardzo ciężkiej pracy, bohaterów, którzy akceptują ten porządek, nie wyobrażają sobie żyć inaczej, szydzą z zachowań dziedzica i jego sąsiadów, są nieufni wobec świata. Jednocześnie w obrębie wsi kujawskiej żyją tak jak mogą najlepiej, mierzą się z przeciwnościami, często ulegają dramatycznym wypadkom. Nie ma tu żadnej nachalnej dydaktyki, bo Fryczkowska odwraca historię na nice, pokazuje nam jej rewers, same nici i ściegi, które dopiero z perspektywy lat składają się w jakiś obraz skrótowy i syntetyczny.

Formuła trzytomowej sagi pozwala jej się też nie spieszyć, towarzyszymy więc jej postaciom na co dzień: widzimy co jedzą, jak pracują, czym się myją (mydło to zbytek nawet w zamożnej rodzinie), jak się ubierają do kościoła, z czego budują domy. Tę rzeczywistość – bo właściwie akcję wyznacza tu porządek życia kilku rodzin – obserwujemy z punktu widzenia różnych postaci, kolejnych krewnych: spierających się braci, dzieci i dziadków, żon, sióstr, babek i kuzynek, które po kolei oświetlają różne elementy wspólnego świata.

Osoby zachwycone „Chłopkami” Joanny Kuciel-Frydryszak mają kilka możliwości przed sobą: można pójść level wyżej i przeczytać „Chamstwo” Kacpra Pobłockiego, które jest trudniejszą opowieścią o problemach, a nie o samym życiu wiejskim, albo reportaże Alicji Urbanik-Kopeć. Można iść level w dół i przeczytać „Pańszczyznę” Janickiego, jak ktoś lubi wrażliwość rodem z niemieckiego porno późnych lat 90. Można też zostać niedaleko „Chłopek” i sięgnąć po 3 tomy Anny Fryczkowskiej.

Anna Fryczkowska, Saga o ludziach ziemi, wydawnictwo WAB