Trzy strony notatek wywaliłam do kosza. Słapczuk tworzy powieść postmodernistyczną do kwadratu, karmiącą się literaturą na taką skalę, że robienie spisuj i wyliczeń praktycznie nie ma sensu. Po jakichś 50 stronach lektury miałam swoje trzy strony notatek i wszystko poszło w końcu w kosz.

To w sumie OK, bo w koszu umieszczam całkiem sporo materiałów, natomiast nie jest to dobre miejsce do chirurgicznego przecięcia, rozcięcia jego powieści „To i Tom. Tom wypisów” nie może się odbyć w tym najgrubszym miejscu.

Halina Surowiec, tłumaczka, zaczyna od zmiany tytułu, który w oryginale brzmi „Roman i Roman” – chodzi zatem o dwuznaczną grę między imieniem męskim i „powieścią” po prostu. „Tom i Tom” to świetne rozwiązanie, bo udaje się zachować dwuznaczność, nawet jeśli polska wersja tytułu kładzie nacisk na fizyczność książki.

Zaczyna się trochę jak w wierszyku o Pawle i Gawle, którzy w jednym stali domu. Paweł na górze, a Gaweł na dole. Tom – pisarz, rezyduje na górze i jest równie znerwicowany, neurotyczny, narcystyczny jak większość pisarzy. Skupiony na sobie, uznający swój dom za niebo, zatrudnia sąsiada z dołu, dużo młodszego Toma, do różnych prac asystenckich i wsparcia życiowego. Nie płaci mu za to, liberalny żart, obiecuje w zamian doliczenie do stażu zawodowego. Już na samym początku tworzą się zatem przeciwstawne pozycje – Tom duchowy i Tom cielesny, refleksyjny i zmysłowy. Pisarz jest uosobieniem Homo faber – człowieka pracy, zmagającego się z niemocą twórczą i przymusem pisania. Tom natomiast reprezentuje Homo feriens – człowieka świętującego, który odrzuca obowiązek na rzecz beztroskiej wolności. Między nimi rozgrywa się nieustanny spór o sens życia i sztuki, przerywany dygresjami, bo Tom-pisarz, narratywizuje własne życie, przemieszcza się przez poszczególne własne skojarzenia, impulsy emocjonalne odsyłają go do książek, cudzych historii, ale wyłącznie z literatury wysokiej.

W tę grę wchodzi Mira – tajemnicza kobieta, przynosząca do domu zapach igliwia i świąteczną atmosferę. Staje się inspiracją i pokusą, wcieleniem natchnienia i erotycznej tęsknoty. Jej obecność prowadzi do zatarcia granic między rzeczywistością a wyobraźnią: romans i proces pisania stapiają się w jedno. Przychodzi z polecenia Toma, który przedstawia ją jako „wielbicielkę pana twórczości”. Między Mirą a narratorem rodzi się subtelna gra – flirt, fascynacja, lęk i dystans. Ich relacja ma charakter metafizyczno-erotyczny: kobieta staje się nie tylko ciałem, ale impulsem twórczym. Po jej odejściu pisarz, balansując na granicy jawy i snu, stwarza Nowelę – kobietę powołaną z żebra Toma, symbol aktu twórczego i boskiej mocy słowa.

W rozmowach bohaterów odbijają się echa klasyków: Goethe’go, Manna, Marqueza, Mauriaca, Rousseau. Cytaty i aluzje tworzą gęstą sieć znaczeń, czyniąc z książki wielowarstwowy metatekst – powieść o powieści, refleksję o samotności autora i iluzji nieśmiertelności literatury. Finał przynosi zatarcie tożsamości: pisarz, Tom, Mira i Nowela stapiają się w jedną figurę – wcielenie samej opowieści. Tom & Tom to erudycyjna, ironiczna i poetycka medytacja o twórczości, w której akt pisania staje się zarazem aktem istnienia.

Wasyl Słapczuk tworzy niezwykły, autotematyczny dialog o naturze literatury, twórczości i samego pisarza.

Wasyl Słapczuk, Tom & Tom. Tom wypisów

Tłum. Halina Surowiec

Warsztaty Kultury w Lublinie

 

 

József Debreczeni, Zimne krematorium. Reportaż ocalałego z Zagłady,

Przeł. Daniel Warmuz

Filia 2025

U Borowskiego jest taki fragment, który zawsze czyta się w szkole średniej i który strasznie trudno jest  wytłumaczyć: Holocaust w wymiarze nie ideologicznym, a ekonomicznym, mechanizm gospodarczy, sposób na wzbogacenie szybkie (pozyskiwane po zmarłych mienie) i długofalowe, narodowe (bezpłatna praca tysięcy więźniów jako robotników w fabrykach, kopalniach, gospodarstwach i przedsiębiorstwach). Borowski pisze wprost, że praca niewolnicza jest motywowana zachłannością. Tego samego tematu dotyka József Debreczeni, węgierski Żyd, wywieziony do Auschwitz w 1944 roku. Jego reportaż opowiada historię potrójną: o warunkach życia w obozie męskim, o tym, jak żyje się w obozie w 1944 i 1945 roku, o gospodarczym wymiarze całego przemysłu obozowego. Wydane po raz pierwszy w 1950 roku „Zimne krematorium” dokłada nowe wątki nawet tym czytelnikom, którzy zasiedzieli się w opowieściach łagrowych.

Debreczeni, podobnie jak Borowski, ustawia siebie jako głównego bohatera tej opowieści, ale jednocześnie dodaje głos z przyszłości, z okresu po wyzwoleniu, wie już, jak zakończą się niektóre historie, co stanie się z ludźmi, z którymi przebywa w obozie. Wraz z nim rejestrujemy poszczególne śmierci. Te pierwsze przypadki ludzi, którzy przyjechali z nim z Węgier, opisuje precyzyjnie: robi mikro szkice biograficzne, później skala się zwiększa, tempo umierania przyspiesza, autor notuje coraz krócej, ale też coraz bardziej zwraca się ku życiu, bo przetrwanie w tym świecie równoległym wymaga wiedzy i niezwykłego sprytu.

Przyjaciele i towarzysze autora spędzają wieczory na budowaniu teorii politycznych i strategii przetrwania: trafiają do Auschwitz w maju 1944 roku (krótko przed lądowaniem w Normandii), a więc rok przed zakończeniem działań wojennych i kapitulacją. Dociera do nich jednak mało informacji, rozprawiają wiec godzinami na temat postępów aliantów, na temat manewrów niemieckich, tego, co się stanie w obozie. Te partie przypominają dramat teatralny: ofiary próbują przewidzieć zachowanie katów, racjonalizują odruchy zbiorowe, zastanawiają się, czy SS ich wszystkich nie zagazuje przed opuszczeniem obozu. Widzą schyłek tego świata, ale  jednocześnie na ich oczach powstają kolejne filie obozowe, buduje się baraki dla nowych więźniów, tunele w kopalniach – jakby III Rzesza nie była w odwrocie. Nie ma właściwie żadnych dowodów na to, że system traci zęby, może poza tym, że komendantami zostają coraz niżsi stopniem żołnierze. Dla więźniów nie ma to jednak większego znaczenia, czy znęcają się nad nimi sadyści z wysokim stopniem, czy sierżant SS, kmiot, który uwielbia robić apele w deszczu. Cały świat jest tutaj torturą, bo ten deszcz – zwykłe zjawisko pogodowe – to w obozie wyrok, powód do jeszcze większej śmiertelności.

Osobnym tematem są choroby – Debreczeni, uwięziony w małym podobozie, nie ma styczności z medykami prowadzącymi eksperymenty, ale jest świadkiem wybijania więźniów za pomocą transferu chorób. Kiedy w 1945 rozpoczynają się marsze śmierci, a jego obóz wciąż pracuje, docierają do niego grupy więźniów chorych na tyfus, szybko dochodzi do epidemii. Tyfus, na który zapadnie też autor, jest w jakiś przewrotny sposób sprawiedliwy i zrównuje hierarchię obozową, hierarchię więźniów, także stanowiącą temat tego reportażu. Debreczeni opisuje bowiem po równo tortury zadawane przez system – zimno, głód, nakaz pracy, pobudkę itp. – i te zadawane rękami współwięźniów – kradzieże, bicie, donosy. We wszystkich funkcyjnych budzi się sadyzm: a to zakazują używania koców w baraku szpitalnym, a to leją mocniej, a to wykradają jedzenie z przydziałów dla całego baraku. Zanim Hannah Arendt napisze książkę o banalności zła, Debreczeni opisze różne obozowe warianty właśnie tego banalności. Najmocniejsze oskarżenie pojawia się w zakończeniu, gdy autor, chory na tyfus, zamknięty na izolowanym piętrze budynku, widzi „mrówkojada” – człowieka tak głodnego, że wylizującego larwy gnid z trocin wyścielających łóżko.

Debreczeni pisze książkę, która idealnie komponuje się z filmem „Strefa interesów” – widzimy tutaj to, co dzieje się za murem, jak się kręci ten biznes, jak się w obozie tyje, szabruje, gromadzi dobra i jak się chudnie, choruje i umiera z głodu i zimna. Tylko że tutaj w futrze chodzi nie żona komendanta, a więźniowie pakują złoto do obcasów butów.

Wiosną 1945 roku, zanim do obozu wejdą żołnierze radzieccy, niemieccy strażnicy z niego uciekną, po prostu nocą opuszczą Dörnhau, a więźniowie funkcyjni uciekną zaraz za nimi, zabierając ze sobą pieniądze, odzież i sporo jedzenia.

„Zimne krematorium” jest odkrywcze i w przewrotny sposób pasuje do naszych czasów, pokazuje bowiem rozpędzoną konsumpcję doby wojennej: jak się z więźniów wysysa siły, jak napędza system ekonomiczny całego kraju, który do wysiłku wojennego i zbrojenia potrzebuje tysięcy i milionów rąk do pracy, jak się na takiej podstawie wytwarza cała gospodarka nie zasobami, ale odpadami ludzkimi.

 

Współpraca: Wydawnictwo Filia. 

Grzegorz Brudnik, Rota

Filia 2025

Czyta Mariusz Bonaszewski

Przez ostatnie dni jazda tramwajem była przyjemniejsza niż zwykle, bo do ucha chrypiał mi Mariusz Bonaszewski. A jego głos, głęboki, niski, przypominający jednocześnie spód popielniczki i gruby koc, zapodawał kryminalną historię o śledztwie w Suchej Beskidzkiej w aplikacji Storytel.

W kryminałach lubię najbardziej historie z podwórka, a przynajmniej jakiejś nieodległej peryferii, wietrzę podstęp w przygodach policjantów z Miami, czy ktoś to Miami widział w ogóle, czy ono istnieje? Bielsko-Biała to co innego, ona istnieje na pewno, zawsze tam stoję w korkach, jak jadę na festiwal Granatowe Góry. Bielsko-Biała istnieje, zwłaszcza jak jeździ po niej inspektor Łezka swoim jeepem wranglerem, w poszukiwaniu mordercy pary turystów z kolejki linowej na Szyndzielnię w powieści Grzegorza Brudnika.

Bonaszewski i jego męskość tysiącprocentowa, zmęczona, niedogolona, z wysokim czołem oraz głos, przez który wszystkie te cechy przebijają, wszystkie przekleństwa przeczytane przez niego z najwyższym oddaniem, genialnie robią tej książce. Bo choć bohaterką jest tu pani inspektor, dobijająca powoli do sześćdziesiątki, super kobieca postać, to jednak chodzi tu głównie o świat smalców alfa. O kolesi, którzy zdradzają, kłamią, zabijają innych kolesi, ale kobiety też. Intryga kryminalna szybko zahacza o wieś Święty Andrzej, gdzie rządzi jeden klan, który zatarasowuje drogę dojazdową, decyduje o tym, kto może i nie może mieszkać, wjeżdżać. Towarzyszący inspektor Łezce młodszy policjant, 30-letni Michał Gazda, syn komendanta głównego, świetnie w ten świat smalców się wpasowuje, a przynajmniej potrafi w nim się poruszać płynnie – opałnował do perfekcji umiejętność dozowania przemocy. Dziwkarz na wyjeździe, skłonny do krótkich zdań i ostrych ocen, tęskniący w skrytości ducha za mamusią – pamiętajmy, że o tym cały czas chrypi Bonaszewski!

Grzegorz Brudnik w „Rocie” świetnie gra na ukrytych lękach: nie tylko moich lękach dotyczących wagoników kolejki, ale też lęków narodowych, bardzo współczesnych: wobec pogody, Ukraińców, męskich przemocowców, władzy jako takiej, w końcu choroby. Ale też wykrzywia świat zdominowany przez mężczyzn, wyjaskrawia go i pokazuje w sposób groteskowy. I tak kryminał wywraca na nice świat przedstawiony, podważa jego fundament. Bardzo przyjemne, bardzo szorstkie.

Współpraca: Storytel. W związku z nią kod do pobrania na darmowy dostęp (30 dni) https://www.storytel.com/pl/c/ksiazkinaostro