Czyje są moje piersi?

Od jaskiniowych matek przez Madonnę Karmiącą do współczesnych cycków na wolności Sonia Kisza przechodzi przez różne obszary historyczne, kulturowe i obyczajowe. Nie zatrzymuje się na piersiach hetero, sięga po cycki LGBTQ+, pokazuje ich obecność w sztuce, reklamie, serialach, mediach społecznościowych. Wszystkie te obrazy, które kataloguje i analizuje, składają się jednak nie na nowoczesną, półpornograficzną encyklopedię piersi, ale na esej grający o wysoką stawkę – przeciwko patriarchatowi, za odzyskaniem piersi spod męskiej ręki i spojrzenia. I Kisza grę tę toczy w równej mierze przy użyciu erudycyjnej wiedzy co furii.

Z tej historii można by ułożyć długi katalog upokorzeń, zakazów i kar, jakie przez stulecia wymyślano, żeby kobiece ciało podporządkować. Wyjdzie nam wtedy wstrząsająca lektura, w której niczym refren pojawia się męskie sankcjonujące spojrzenie, męska norma i wyobrażenie. Na obrazach renesansowych są młode i jędrne piersi – te służą do rozrywek dworskich, całkowicie sek$ualizowane. Do karmienia służą piersi grube i klas niższych, malowane z rzadka.

 Mnie jednak dużo bardziej interesuje inny wątek, który także w książce Kisz się zawiera: historia wybijania się kobiet na niepodległość, przejmowania głosu, odzyskiwania piersi, zakrywania ich, pompowania, rzeźbienia. Obok obrazów przedstawiających kobiety jako przedmioty pożądania, matki, święte i grzesznice powstają stopniowo takie, w których one same zaczynają decydować o tym, jak chcą wyglądać, co pokazać, co zasłonić, jaką historię opowiedzieć – i to zaskakująco wcześnie w historii sztuki.

Historia praw kobiet nie układa się tu w prostą linię postępu. Egipcjanki mogły dziedziczyć majątek i uczestniczyć w życiu publicznym, podczas gdy znacznie później Europejki musiały walczyć o dostęp do edukacji, możliwość wykonywania zawodu, zarządzania własnymi pieniędzmi. Wolność wiedzie lud na barykady z odsłoniętym dekoltem, ale Francuzki nie mają wtedy żadnych praw cywilnych. Kisza przypomina Mary Cassatt, która wspierała sufrażystki, a w obrazach podnosiła codzienne doświadczenia kobiet do rangi tematu malarskiego. Jej matki i dzieci nie są już wyłącznie dekoracyjnymi figurami służącymi do przedstawienia czułości. Z kolei Sarah Goodridge już w 1820 roku maluje miniaturowy portret własnych piersi, który wysyła adoratorowi. Dwie piersi na kawałku kości słoniowej, właściwie bez reszty ciała. Można uznać tę miniaturę za pre-nudesa, ale jest w niej coś więcej: kobieta sama maluje siebie, wybiera kadr, odbiorcę i sposób prezentacji własnej sek$ualności. Nie musi czekać, aż ktoś zdecyduje się rozebrać ją na obrazie – umówmy się, nie musiałaby też czekać długo.

Jeszcze dalej idzie Paula Modersohn-Becker. W autoportrecie z 1906 roku przedstawia siebie nagą od pasa w górę, z kwiatami w dłoniach. Nie jest modelką, która ma spełniać oczekiwania malarza, tylko autorką własnego przedstawienia. W innych obrazach maluje matki z dziećmi, ich ciężkie ciała, brzuchy, piersi, skórę po porodzie. Nie wygładza ich, nie próbuje poprawiać anatomii, nie usuwa śladów macierzyństwa. Masywne, niemal rzeźbiarskie postaci przypominają prehistoryczne boginie, od których Kisza rozpoczyna swoją opowieść. Tyle że tu o znaczeniu kobiecego ciała decyduje już kobieta.

W XX wieku artystki idą jeszcze dalej, bo mogą sobie pozwolić nie tylko na szczerość, lecz także na drwinę. Maria Pinińska-Bereś w Gorsecie-trapezie umieszcza kobiecy korpus na cyrkowym przyrządzie, w Maszynce miłości robi z części kobiecego ciała mechanizm napędzany korbą. Sarah Lucas fotografuje się w męskiej pozie, z dwoma sadzonymi jajkami umieszczonymi na koszulce w miejscu piersi. Po kilkuset latach produkowania eleganckich aktów kobiecych mamy kobietę, która patrzy prosto w obiektyw i pokazuje cycki zastąpione jajecznicą. Do tego siedzi w rozkroku.

Kisza ma dar zbierania w jednym tekście historii sztuki i Instagrama, splatania w uporządkowanej narracji wiedzy wysokiej, akademickiej i wiedzy niskiej, z memów, virali, reklam Super Bowl. Potrafi opowiadać o tym, co się pisze w książkach antropologicznych, uniwersyteckich traktatach o sztuce queer w taki sposób, że nie trzeba sięgać po słownik, ani prosić Chata GPT o streszczenie. Kisza przesuwa swoje oko za władzą – od renesansowych pałaców francuskich królów i włoskich dożów do algorytmów mediów społecznościowych, które męskie sutki uznają za ciało, a kobiece za skandal.

W „Sztuce i oburzeniu” nie chodzi o katalog pięknych przedmiotów, ani nawet o przepływ idei artystycznych, to nie jest kurs historii sztuki. To jest wykład autorski ze sztuki zaangażowanej, próba opowiedzenia o piersiach jako fragmencie kobiecego ciała inaczej niż w kontekście sek$ie i raka, bo tylko te dwa dzisiaj praktycznie są nam dostępne. Autorka stara się opowiedzieć o wielkiej społecznej zmianie, która niby nadchodzi, ale czasem się cofa. Emancypacja nie oznacza tutaj wyłącznie zdobycia prawa do malowania. Oznacza także zdobycie prawa do wyboru tematu, do odrzucenia oczekiwań odbiorców, do stworzenia rzeczy brzydkiej, śmiesznej albo niewygodnej. Wreszcie do myślenia i tworzenia bez konieczności tłumaczenia się z własnej kobiecości.

Sonia Kisza, Sztuka i oburzenie. Histeria wokół piersi

Współpraca: Wydawnictwo Znak.

Comments

Komentarzy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *