Fabularne teksty Szczerka odsyłają mnie od razu do wspomnienia pandemii, bo wtedy ukazała się jego pierwsza powieść „Cham z kulą w głowie”. Teraz wyszła druga powieść, z tym samym bohaterem, odwołującym się trochę do „Psów” Pasikowskiego, a trochę do „Peaky Bliders”. Franciszek Kary, nazywany wiele razu Francem (stąd odniesienie do postaci granej przez Bogusława Lindę u Pasikowskiego), żyje w świecie alternatywnym – Polska pokonała Niemcy, nie było II wojny takiej, jaką znamy. Polska miała za to kolonie, a Kary brał udział w wojnach na ich terenie jako komandos. Teraz – jako weteran i detektyw – nadużywa substancji różnych, przeszedł jednak i terapię. Wypalony, cierpiący, cyniczny, musi przeprowadzić śledztwo, bo ktoś morduje baciarów, czyli członków lwowskiej mafii. Nie ma więc swojego dworku, żadna Helena nie rodzi mu tu 12 synów – nie wychowuje żadnego potomstwa w etosie polskiego oręża.

„Baciary z piekła rodem” budują i świat przedstawiony, i głównego bohatera, mieszając różne warstwy kultury i historii, dokonując nowych fuzji starych elementów. Bo Polska jest tu mocarstwem, ma swój Lwów, boi się Rosji i ten strach jest coraz bardziej duszącym uczuciem. Trochę czujemy się jak w Berlinie lat 20. – nastroje dekadenckie coraz silniejsze, wyraźnie czuć w powietrzu nadciągającą katastrofę. Lwów u Szczerka jest modny, bogaty, kosmopolityczny, dekadencki i pełen nowych konfliktów. Jednocześnie jednak nie ma tu nostalgii i unoszenia się nad wielką Lechią, poglądy nacjonalistyczne są Szczerkowi zasadniczo obmierzłe i takie samo nastawienie przekazuje on bohaterowi. Kary ma na koncie wojnę w koloniach, ale w jej trakcie przechodzi na stronę Fernandyczyków, zdradzając swą imperialną ojczyznę. Szczerek stawia więc pytanie, jaka byłaby Polska, gdyby się tak głęboko nie okopała w kompleksie ofiary, jak by się rozwijała jako imperium kolonialne, wykorzystujące swych poddanych.

Szczerek nie pisze historii alternatywnej po to, by pokazać lepszą wersję Polski. Przeciwnie – pokazuje Polskę, której spełniły się niemal wszystkie historyczne marzenia: zachowała Lwów, miała kolonie, wygrała wojny, weszła do centrum Europy. A mimo to jej mieszkańcy pozostają zmęczeni, podzieleni i zagubieni. Powieść jest więc nie fantazją o zwycięstwie, lecz krytyką przekonania, że jakakolwiek korekta historii mogłaby rozwiązać problemy zakorzenione głębiej niż polityka czy geografia. Bo w dalszym musiała przejść przez władzą autorytarną Snardza, poddają się nastrojom populistycznym. Najbardziej przewrotne w „Baciarach z piekła rodem” jest to, że Szczerek nie rozprawia się z polskimi kompleksami poprzez ich wyśmianie. Przeciwnie, pozwala im się spełnić. Daje Polsce Lwów, imperium, zwycięskie wojny i miejsce w centrum Europy. A następnie pokazuje, że nawet w takim świecie jego bohaterowie pozostają samotni, zagubieni i przerażeni przyszłością. Nie dlatego, że historia ich skrzywdziła, ale dlatego, że historia nigdy nie była źródłem ich problemów.

Szczerek porusza się jednocześnie między prawicą i lewicą, konserwą i progresją, kolonią i zaściankiem, nacjonalizmem i wielokulturowością. Obraża tu wszystkich, wyśmiewa wszystko, co próbuje być spójne, sensowne i poważne: liberalny porządek, rewolucję, państwo, historię i męskość. Szydzi ze zdrady i wierności, z terapii i ćpania. Sięga po chwyty znane nie tylko z Pasikowskiego, ale też z „Króla” Twardocha i „Ziarna prawdy” Miłoszewskiego – jego lwowska mafia przypomina mafię żydowską, detektyw żyjący z daleka od Warszawy, traktowany na miejscu jako obcy, rytualne „wykończenie” zabójstw – to z kolei odniesienia do kryminału z Sandomierza. Porusza się więc tu płynnie po różnych skojarzeniach i obrazach, mieli je, jakby nie wierząc w możliwość opowiedzenia jeszcze jakiejś historii „oryginalnej”. Dużo tu krwi, mnóstwo rozpaczy i męskiego przygnębienia, a jednocześnie co chwilę wybucha się śmiechem, widzą tropy i skojarzenia łączone na nowe sposoby, przetasowania różnych tradycji, dających nieoczekiwane połączenia.

Nieustannie i hojną ręką autor dokłada kolejne poziomy rzeczywistości: alternatywną historię, polityczną satyrę, kryminał, horror, fantastykę religijną, kolonialną przypowieść, opowieść o depresji i jeszcze rozważania o sensie historii. To wszystko by się mocno chwiało, gdyby miało być opowiadane, Szczerek wszystko to jednak głęboko zanurza w języku, nie opisuje alternatywnego świata, lecz go wygaduje. Miesza bałak, neołacinę, slang, język psychoterapii i politycznej nowomowy, i to z nich powstaje rzeczywistość tej powieści. Lwów istnieje przede wszystkim jako sposób mówienia.

Ziemowit Szczerek, Baciary z piekła rodem

Znak 2026

Mam problem z pożądaniem. Należę do grona, które się poci i dyszy przy książkach nieoczekiwanych, a nie wzrusza przy obiektach wywołujących powszechny podziw. Na przykład nie elektryzuje mnie Booker, tętno nie łomocze przy Noblu, nawet Gdynia wywołuje tylko lekkie drżenie rąk.

Stąd informacja, że wychodzi kolejna książka autorki nominowanej do Bookera, nie odesłała mnie do pośpiesznego reaserchu, jednak Karen Russell, bo to o niej mowa, napisała powieść, dla której tło stanowią burze piaskowe z lat 30., a o tym M. tłumaczył kiedyś genialny reportaż. I tak okrężną drogą sięgnęłam po „Antidotum” Russell, wielogłosową, opasłą powieści osadzoną na amerykańskiej prowincji doby kryzysu ekonomicznego, dewastowanej jeszcze dodatkowo przez ten, spowodowany przez człowieka, fenomen.

I pociłam się przy niej z podniecenia, i dygotałam.

Russell w „Antidotum” buduje duszną, halucynacyjną atmosferę katastrofy – ekonomicznej, ekologicznej, i egzystencjalnej też. Autorka przeskakuje między czterema punktami widzenia, prowadzi skomplikowaną i gęstą narrację w sposób niesłychanie klarowny. Tytuł odnosi się do firmy Neddy, preriowej wiedźmy, która w depozyt przyjmuje opowieści o traumie i strasznych doświadczeniach obcych ludzi. W momencie transferu działa jak medium, sama nie słyszy, jaką opowieść przyjmuje, na żądanie je też zwraca, ona jest tylko magazynem, rodzajem skrytki – pod takim mianem zresztą funkcjonuje w społeczności. Trafia do niej nastolatka, Asphodel, która sama chce zostać Skrytką, osierocona przez matkę – ofiarę seryjnego mordercy. Oskarżony o to i inne zabójstwa zostaje młody chłopak, robotnik sezonowy, aresztuje go szeryf, który w więzieniu umieszcza też Neddę. Potworna burza piaskowa sprawia jednak, że kobieta traci wszystkie depozyty – za przechowanie których wzięła już pieniądze. Jej praca stanowi metaforę zarówno pracy emocjonalnej, jak i kapitalizmu: bohaterka działa jak bank, przyjmuje „depozyty” traumy i sekretów, aż w końcu sama bankrutuje. Ten wątek pozwala autorce mówić o pamięci jako ciężarze i zasobie jednocześnie, o czymś, co można oddać, sprzedać, utracić.

Ofiarami seryjnego mordercy padają kobiety białe, ale też kobiety rdzenne, co jednak nie interesuje ani mediów ani lokalnej wspólnoty. Russell nie wprowadza tu postaci rdzennych, operuje inaczej – podkreśla brak głosu, niemożliwość reprezentacji, inny rodzaj białej plamy. Nie chce tego miejsca zagadać i zapełnić, woli pozostawić je puste – bo tylko tak będzie to odpowiednie odwołanie do zamazywanej historii amerykańskiej. Dopiero w posłowiu pisze o setkach lat życia plemion Paunisów na tych terenach, o tym, jak potrafili prowadzić gospodarkę niewyjaławiającą. Tymczasem nadejście białych osadników i ich rabunkowa polityka karczowania i orania doprowadziła w krótkim czasie do katastrofy.

„Anitdotum” łączy realizm historyczny z elementami magicznymi, świat skrajnej nędzy z Uz w Nebrasce jest tu metaforą współczesnej rzeczywistości, w takim samym stopniu, w jakim jest też opowieścią historyczną. Do miasteczka przybywa czarna fotografka, Cleo Allfrey, która ma na zlecenie robić bardzo precyzyjnie określone zdjęcia. Nie wywiązuje się jednak z tego zamówienia, uwiecznia to, co rzuciłoby się w oczy współcześnie – biedę, rasizm, przemoc.

Narracja w „Antidotum” jest wielogłosowa, fragmentaryczna, często przechodzi między perspektywami, co wzmacnia wrażenie rozpadania się świata. Śmierdzi tu biedą, wszystko zatyka pył, rośnie śmiertelność spowodowana chorobami płuc. W tych okolicznościach ludzie reagują skrajną przemocą i religijnym fanatyzmem, wzmacnianiem reguł społecznych, których sami nie potrafią zastosować.

Wszystkie wątki, pozornie niepowiązane ze sobą, łączy funkcja demaskatorska. Russell dokonuje rewizji historii USA: demaskuje mit „pustej ziemi”, pokazuje Dust Bowl jako efekt kolonialnej eksploatacji, podkreśla rasizm lat 30., koszty moralności purytańskiej – 15-letnia, ciężarna Nedda trafia do ośrodka, który ma „ułatwiać adopcje”, a jest miejscem izolacji kobiet, które spodziewają się pozamałżeńskiego dziecka i pasem transmisyjnym do odbierania im dzieci, które nie mogą być wychowywane przez istoty pozbawione „kręgosłupa moralnego”.

Tę książkę czyta się z gniewem – poza pożądaniem literackim spowodowanym świetną prozą – wytwarza się właśnie taka emocja, poczucie niesprawiedliwości uwiera. A to chyba najlepsze, co powieść może po sobie zostawić.

Karen Russell, Antidotum

tłum. Maria Makuch

Znak  2026

Powieść Agaty Romaniuk pracuje na napięciu między miękkością a katastrofą, Zachodem i Wschodem. Z jednej strony mamy akwarelę – rozlewającą się, nieposłuszną, wymagającą światła i powietrza – z drugiej wojnę, która wdziera się w życie bez zapowiedzi i odbiera bohaterom kontrolę nad własną historią.
Autorka prowadzi narrację dwutorowo: przez opowieść o Dinie i przez głos Izy, który filtruje wydarzenia, podważa ich wiarygodność, przypomina, że każda historia jest odbiciem w lustrze. To rozwiązanie działa, buduje dystans, ale też niepokój. Czytelniczka cały czas ma świadomość, że uczestniczy w rekonstrukcji, a nie w bezpośrednim doświadczeniu. I że do prawdy o cudzym życiu nie można się nigdy dodrapać.
Najciekawsze w tej prozie jest skupienie na detalu. Akwarele, pędzle z sobolowego włosia, japońskie farby, etegami – to nie są ozdobniki, tylko elementy służące do opisania tożsamości bohaterki. Dina istnieje poprzez materię: kolor, fakturę, ruch ręki. Dlatego moment, w którym musi porzucić malowanie, wybrzmiewa tak mocno – jakby traciła narzędzie rozumienia świata. Nie chcę pisać, że to kolejna powieść o kobiecie, która porzuca swoje ambicje, by ratować rodzinę, bo Romaniuk podążą tutaj też w wiele innych kierunków.
Jednocześnie powieść jest bardzo świadoma klasowo i kulturowo. Bolonia Contich – uporządkowana, estetyczna, „jak z Viscontiego” – kontrastuje z chaotycznym mieszkaniem matki Diny i pamięcią Charkowa. To nie są tylko różne przestrzenie, ale różne porządki rzeczywistości: stabilność kontra kruchość, ciągłość kontra pęknięcie. Dina porusza się między nimi, nigdzie do końca nie przynależąc, niby trochę włoska, ale jednak bardzo ukraińska.

Dina to córka z włosko-ukraińskiego małżeństwa dwojga chirurgów – kiedy w 2022 roku wyrusza z Bolonii do Charkowa, jej podróż jest w gruncie rzeczy wymianą wojny psychologicznej, jaką rodzice toczą przez większość część trwania związku i dużo po nim, na wojnę polityczną i fizyczną, widoczną gołymi okiem. Romaniuk pyta tu też o przyzwolenie na picie, bo w powieści i Chiara i Wowa zdrowo chleją, rozładowując stres zawodowy. Ona, włoska, wybitna lekarka, zostaje sprawdzona do roli żony ordynatora, zapija frustracje i łamane przez niego obietnice wspólnego wyjazdu do miejsca, w którym oboje pracowaliby na równych prawach. On popija, żeby pokazać jej, że jest wolny i niezależny, że nie da się spętać więzami, kieliszek koniaku służy mu do manifestowania niepodległej męskości. Dina jest zatem DDA, dzieckiem skrzywdzonym przez własnych rodziców, młodą artystką, poszukującą wciąż jakiegoś miejsca, w którym byłaby widoczna i ważna, z którego nie chciałaby uciekać. Pęd ucieczki i zmiany, niemożność zakorzenienia i przekonanie, że korzenie w gruncie rzeczy nie są bezpieczne kieruje jednak całym jej życiem.

 Największą siłą książki jest sposób, w jaki mówi o wojnie: bez patosu, poprzez szczegół, przez mikrogesty, wyrażające niepokój. Romaniuk nie udaje, że jest na froncie, że na jej dach spadają bomby, ciągle podkreśla ten zewnętrzny punkt widzenia. Zderza obrazy cywilów ukrywających się na stacjach metra, doniesienia o śmierciach na froncie i patrolu, z wojną w wydaniu medialnym, na ekranie z pękniętą szybką, w głosówce, albo na portalu. Wojna nie jest tu wydarzeniem historycznym, lecz doświadczeniem percepcyjnym: czymś, co rozsadza język i odbiera zdolność nazywania, pożeramy ją tylko wzrokiem.

Agata Romaniuk, Dina, dina, 

WAB 2026